Unit-linked пен депозиттер: айырмашылығы неде және қай құрал тиімдірек

Неліктен қазақстандықтар жинақтаушы инвестициялық сақтандыруды сирек таңдайды?

Қазақстанда 2019 жылдан бастап unit-linked деп аталатын жинақтаушы инвестициялық сақтандыру өнімдерін ұсынуға заңнамалық мүмкіндік пайда болды. Spherical Insights аналитикалық компаниясының мәліметінше, 2023 жылы әлемдік unit-linked нарығының көлемі шамамен 896 млрд АҚШ долларын құраған, ал 2033 жылға қарай оның көлемі жылына орта есеппен 11% өсіммен 2,5 трлн АҚШ долларынан асуы мүмкін.

Еуропа елдерінде unit-linked өнімдерінің үлесі өмірді сақтандыру нарығының 60%-дан астамын құрайды, ал Оңтүстік-Шығыс Азияның бірқатар елдерінде мұндай өнімдер жинақтаушы сақтандыру сегментінің жартысына жуығын қамтиды.

Алайда Қазақстанда бұл құрал кеңінен тарала қойған жоқ. Бүгінде қазақстандықтардың қор нарығына деген қызығушылығы негізінен дәстүрлі активтерге бағытталған. Соңғы бірнеше жыл бойы Қазақстан қор биржасындағы сауда көлемінің шамамен жартысы бөлшек инвесторлардың акцияларға салған инвестицияларынан қалыптасып келеді. 2025 жылдан бастап халықтың жоғары табысты облигацияларға қызығушылығы арта түсті, себебі олар теңгелік және валюталық депозиттерден жоғары кепілдендірілген кіріс ұсынады.

Неліктен сұраныс төмен болды?

Жинақтаушы өмірді сақтандыру нарығында халықтың негізгі сұранысы зейнетақы аннуитеттері сегментіне шоғырланған. 2026 жылдың басындағы деректер бойынша, қолданыстағы аннуитет шарттарының саны 164 мыңға жетіп, бір жыл ішінде 38%-ға өсті, ал сақтандыру сыйлықақыларының көлемі 1,2 трлн теңгені құрады.

Салыстыру үшін айтсақ, осы кезеңге дейін небәрі 368 unit-linked шарты жасалып, олар бойынша 721 млн теңге көлемінде сыйлықақы жиналған. Ұзақ уақыт бойы бұл өнімді тек бір ғана өмірді сақтандыру компаниясы — Nomad Life ұсынды. Ал 2026 жылдың мамыр айының басында Freedom Life компаниясы да unit-linked өнімдеріне қызығушылық танытатынын мәлімдеді.

Сақтандырушылар сұраныстың төмендігін бірнеше фактормен түсіндіреді. Ең алдымен, қалыптасқан инвестициялық әдеттер әсер етеді.

Nomad Life мамандарының айтуынша:

«Unit-linked — бұл банктік депозит емес, инвестициялық өнім. Сондықтан мұнда кепілдендірілген табыс болмайды. Нарық өссе, табыстылық депозиттерден жоғары болуы мүмкін, бірақ тұрақсыз кезеңдерде уақытша шығындарға да ұшырау ықтималдығы бар».

Көптеген клиенттер үшін қаражатты сақтау және тұрақты табыс алу басты басымдық болып қала береді. Инфляция деңгейінің жоғары болуы және теңгелік депозиттердің тартымды мөлшерлемелері адамдардың бір мезетте әрі жоғары табыс, әрі төмен тәуекел күтулеріне себеп болады. Ал unit-linked ұзақ мерзімді перспективада жоғарырақ табыс алу мүмкіндігі үшін белгілі бір тәуекелге дайын болуды талап етеді.

Nomad Life компаниясының баспасөз қызметі:

«Инвестициялық тәуекелді клиент өз мойнына алады, ал табыстылық деңгейі қор нарығындағы жағдайға тікелей байланысты. Көптеген қазақстандық тұтынушылар үшін бұл механизм депозиттерге немесе кепілдендірілген табысы бар дәстүрлі жинақтаушы сақтандыруға қарағанда әлдеқайда күрделі болып шықты».

Сонымен қатар, барлық өмірді сақтандыру компанияларында unit-linked өнімдерін дамытуға қажетті құзыреттер әлі қалыптаспаған. Мұндай өнімдерді басқару үшін сақтандыру және инвестициялау салаларындағы тәжірибе қатар қажет. Бұдан бөлек, дамыған инвестициялық инфрақұрылым, заманауи IT-шешімдер, активтерді басқару бойынша сараптама және клиенттерге инвестициялық тәуекелдерді түсіндірудің тиімді жүйесі болуы тиіс.

Unit-linked ұзақ мерзімді клиенттерге арналғандықтан, халықтың қаржылық және инвестициялық сауаттылығының жоғары деңгейін де талап етеді.

Осылайша, 2019 жылы unit-linked өнімдерін заң жүзінде енгізуге рұқсат берілуі тек алғашқы қадам болды. Оның жаппай таралуына халықтың инвестициялық құралдарға деген сенімінің жеткіліксіздігі, сақтандыру компанияларының инфрақұрылымының толық дайын болмауы және ұзақ мерзімді инвестициялау мәдениетінің қалыптаспауы кедергі келтірді.

Екінші мүмкіндік жақындап келеді

Соған қарамастан, unit-linked нарығындағы жағдай біртіндеп өзгеріп келеді. Кейбір сақтандырушылардың пікірінше, дәл қазір мұндай өнімдерге сұраныстың артуына қолайлы кезең басталып отыр.

Freedom Life басқарма төрағасы Азамат Ердесовтің айтуынша:

«Клиенттердің валюталық құралдарға, инвестицияларға және ұзақ мерзімді қаржылық жоспарлауға қызығушылығы артып келеді. Бұл unit-linked өнімдерінің дамуына жақсы негіз қалыптастырады. Сонымен қатар қаржы секторының цифрлық инфрақұрылымы дамып келеді, бұл мұндай шешімдерді клиенттер үшін қолжетімді әрі түсінікті етеді».

Дегенмен, кейбір өмірді сақтандыру компаниялары әлі де осы бағыттың даму перспективаларын зерттеп жатыр.

«Евразия» ӨСК өкілдерінің пікірінше, Қазақстандағы unit-linked өнімдерінің инвестициялық құрамдас бөлігі әлі қалыптасу кезеңінде және табыстылығы жағынан жаппай тұтынушының күтулеріне толық сәйкес келмейді.

Қосымша шектеуші факторлар ретінде жергілікті қор нарығының салыстырмалы түрде таяз болуы және ұзақ мерзімді инвестициялау мәдениетінің әлі де қалыптасу үстінде екендігі аталады.

Сонымен бірге инвестициялық нарықтың дамуы, қаржы құралдарының кеңеюі және халықтың қаржылық сауаттылығының артуы нәтижесінде unit-linked өнімдеріне қызығушылық айтарлықтай өсуі мүмкін.

Азамат Ердесов:

«Unit-linked бірнеше маңызды артықшылықты біріктіреді: инвестициялық табыс алу мүмкіндігі, сақтандыру қорғанысы және ұзақ мерзімді капитал қалыптастыру. Сондықтан оны қысқа мерзімді инвестициялық құралдарға балама ретінде емес, ұзақ мерзімді қаржылық стратегияның бір бөлігі ретінде қарастырған дұрыс».

Компания облигацияларға негізделген консервативті стратегиялардан бастап акциялар мен ETF қорларын қамтитын динамикалық портфельдерге дейін әртүрлі инвестициялық шешімдерді ұсынуды жоспарлап отыр. Бұл клиенттерге өз қаржылық мақсаттары мен инвестициялау мерзіміне қарай тәуекел мен ықтимал табыстылық арасындағы оңтайлы тепе-теңдікті таңдауға мүмкіндік береді.

Unit-linked инвесторларға не ұсынады?

1. Сақтандыру қорғанысы

Сақтандыру жағдайы орын алған кезде өмірді сақтандыру компаниясы шартта көрсетілген сақтандыру сомасын төлейді. Бұл сомалар айтарлықтай көлемде болуы мүмкін.

Мысалы, 721 млн теңге көлемінде сыйлықақы жиналған 368 unit-linked шарты бойынша сақтандыру қорғауының жалпы көлемі 4 млрд теңгеден асады.

2. Мұрагерлік мүмкіндіктері

Өнім клиентке мұрагерлік шарттарын өз қалауынша белгілеуге мүмкіндік береді. Сақтандыру төлемдері шартта көрсетілген тұлғаға төленеді және жалпы мұрагерлік мүлік құрамына кірмейді.

Сондықтан сақтандыру төлемін алу үшін мұрагерлік ісінің ашылуын күтудің қажеті жоқ.

3. Салықтық артықшылықтар

Unit-linked бойынша инвестициялық табыс жинақтаушы сақтандыру шартының құрамында болғандықтан салық салудан босатылады.

Ал брокерлік шот иелері жыл сайын салық декларациясын тапсырып, алынған инвестициялық табысқа, соның ішінде валюта бағамының өсуінен түскен табысқа да салық төлеуге міндетті.

4. Брокерлік шоттан айырмашылығы

Қазақстан заңнамасында tax-loss harvesting механизмі қарастырылмаған. Яғни салық есептеу кезінде тек табысты инвестициялар ескеріледі, ал шығынды мәмілелер салық салынатын базаны азайтпайды.

Сондықтан брокер арқылы инвестициялаған жағдайда нақты салық жүктемесі жоғарырақ болып, жалпы инвестициялық табыстылық төмендеуі мүмкін.

5. Индекстерге пассивті инвестициялау

Өнім қаражатты индекстерге негізделген стандартты пассивті стратегиялар арқылы инвестициялауға мүмкіндік береді.

Бұл қор нарығын терең зерттеуге уақыты немесе тәжірибесі жоқ адамдар үшін қолайлы шешім болып табылады. Ал брокерлік шотты тиімді басқару үшін белгілі бір білім мен тәжірибе қажет.

Unit-linked өнімдерін қалай дамытуға болады?

Freedom Life компаниясының пікірінше, ең алдымен халықтың қаржылық сауаттылығын арттыру қажет.

Сақтандырушылар клиенттерге ұзақ мерзімді инвестициялау қағидаларын, кепілдендірілген және нарықтық табыстылықтың айырмашылығын, сондай-ақ инвестициялық құрамдасы бар сақтандыру өнімдерінің артықшылықтарын қарапайым әрі түсінікті тілмен түсіндіруі тиіс.

Цифрлық сервистерді дамыту да маңызды рөл атқарады. Клиент портфель құрылымын, активтердің құнын және жинақтарының өсімін оңай бақылай алған сайын өнімнің ашықтығы мен түсініктілігі артады.

Сонымен қатар қор нарығының дамуы, ұзақ мерзімді жинақтау мәдениетінің қалыптасуы және халықтың инвестициялық құралдарға қызығушылығының өсуі сұранысты одан әрі ынталандыруы мүмкін.

Реттеуші орган да бұл бағытты қолдауға ниетті. Оның негізгі мақсаттарының бірі — сақтандыру нарығының экономикадағы үлесін арттыру және азаматтардың өз қаржылық әл-ауқатына жауапкершілігін күшейту үшін ерікті жинақтау бағдарламаларын дамыту.

2025 жылдың қорытындысы бойынша Қазақстандағы өмірді сақтандырудың (жинақтаушы өнімдерді қоса алғанда) ЖІӨ-дегі үлесі небәрі 0,51%-ды құрады. Бұл әлемдік орташа деңгейден (шамамен 3%) едәуір төмен және дамыған елдердегі көрсеткіштен 5–8 есе аз. Бұл жинақтаушы сақтандырудың әлі де болса тар ауқымды сегмент болып отырғанын көрсетеді.

Unit-linked дегеніміз не?

Unit-linked (үлестік өмірді сақтандыру) — ұзақ мерзімді өмірді сақтандыру мен инвестициялық құралдың үйлесімі.

Клиент төлейтін сақтандыру сыйлықақылары екі бөлікке бөлінеді:

• Сақтандыру бөлігі — өмірді сақтандыру тәуекелдерін жабуға бағытталады және мемлекеттік бағалы қағаздар сияқты сенімді қаржы құралдарына инвестицияланады. Бұл бөлік бойынша сақтандыру компаниясы белгілі бір табыстылық деңгейіне кепілдік береді.
• Инвестициялық бөлігі — клиент таңдаған инвестициялық портфельге орналастырылады. Мұнда клиент тәуекел мен табыстылық арасындағы өзіне қолайлы арақатынасты өзі анықтайды.

Бір жағынан, unit-linked дәстүрлі жинақтаушы сақтандыру өнімдерімен салыстырғанда жоғарырақ инвестициялық табыс алу мүмкіндігін береді, өйткені оның табыстылығы таңдалған активтердің инвестициялық нәтижелеріне байланысты.

Екінші жағынан, көптеген клиенттер бұл өнімді банктік депозиттермен немесе кепілдендірілген табысы бар сақтандыру өнімдерімен салыстырады. Алайда unit-linked нарықтық тәуекелдерді қамтиды және инвестициялық табысқа кепілдік бермейді. Сондықтан ол ұзақ мерзімді перспективада қаражат жинауға және инвестициялық тәуекелді қабылдауға дайын клиенттер үшін анағұрлым қолайлы болып табылады.

Дереккөз: https://forbes.kz/articles/unit-linked-vs-depozity-v-chem-raznitsa-i-kakoy-instrument-vygodnee-d8dbcb